Trước khi đi vào kỹ thuật diễn giảng, HT. Giác Pháp – Ủy viên HĐTS GHPGVN, Phó Trưởng ban Nghi lễ Trung ương GHPGVN, Phó Thường trực Ban Thường trực Giáo phẩm Hệ phái, Chứng minh Ban Trị sự GHPGVN TP.HCM, Tri sự trưởng GĐ.V PGKS, đã đặt ra một câu hỏi: Vì sao người xuất gia phải học cách thuyết pháp? Từ đó, Hòa thượng khẳng định, thuyết pháp không chỉ là một kỹ năng diễn đạt, mà trước hết là bổn phận thiêng liêng của người xuất gia và để hoàn thành bổn phận ấy trong bối cảnh xã hội hiện đại, người hoằng pháp cần biết kết hợp giữa nền tảng giáo lý truyền thống với phương pháp truyền đạt phù hợp căn cơ, thời đại và nhu cầu của người nghe. Chính sự dung hòa giữa "đạo" và "thuật", giữa "khế lý" và "khế cơ", là nội dung xuyên suốt chuyên đề "Cách thực tập diễn giảng", mà Hòa thượng muốn truyền đạt đến chư hành giả an cư tại Trường hạ Pháp viện Minh Đăng Quang (phường Bình Trưng, TP.HCM), trong sáng 26/06/2026 (12/05/Bính Ngọ).

Nếu buổi học trước tập trung vào những yêu cầu tổng quát của người giảng sư, thì ở buổi học này, Hòa thượng đi sâu vào một vấn đề thiết thực hơn, đó là đi vào quy trình xây dựng một bài pháp thoại logic, chuẩn mực và hiệu quả trong công tác hoằng pháp. "Làm thế nào để một thời pháp không chỉ đúng giáo lý mà còn thực sự chạm đến người nghe?. Người giảng sư chân chính phải biết kết hợp giữa trách nhiệm truyền thống của người xuất gia, với phương pháp truyền đạt phù hợp căn cơ và thời đại, để mỗi thời pháp đều trở thành chiếc cầu nối đưa chánh pháp đi vào đời sống", HT. Giác Pháp nhấn mạnh mở đầu buổi giảng. Bên cạnh đó, Hòa thượng xác lập nền tảng cho toàn bộ chuyên đề bằng quan điểm: "Thuyết pháp là hành vi của người Tăng lữ, không phải là công việc dành riêng cho những vị chuyên làm công tác giảng dạy. Mỗi người xuất gia, dù sau này trụ trì một ngôi Tịnh xá, hay đảm nhận bất cứ Phật sự nào, đều phải có khả năng hướng dẫn Phật tử hiểu và thực hành chánh pháp".

Sử dụng hình ảnh ví dụ sinh động về con tằm nhả tơ, HT. Giác Pháp diễn giải, con tằm ăn lá dâu không phải để trả lại lá dâu, mà phải kết thành tơ, cũng vậy, người tu thọ nhận sự cúng dường của đàn-na tín thí không thể chỉ đáp đền bằng những hỗ trợ vật chất, mà phải chuyển hóa những gì bản thân học được thành giáo pháp để nuôi dưỡng đời sống tâm linh của quần chúng. Chính việc đem chánh pháp chia sẻ đến mọi người mới là cách báo đáp ân đàn-na một cách trọn vẹn nhất. Hòa thượng cho rằng, khả năng diễn giảng không phải là năng khiếu bẩm sinh, mà là kết quả của một quá trình học tập và rèn luyện bền bỉ, mà theo Hòa thượng, không ai sinh ra đã biết nói mạch lạc, biết xây dựng lập luận, hay biết làm chủ hội chúng. "Do đó, mỗi vị giảng sư đều phải kiên trì học hỏi từ các bậc Tôn túc, từ đồng đạo, từ chính những lần thành công cũng như những lần còn thiếu sót trong quá trình hoằng pháp", Hòa thượng chỉ rõ. Tinh thần "học thầy không tày học bạn" vì thế cũng được Hòa thượng vận dụng như một phương pháp tự hoàn thiện bản thân trong môi trường Tăng đoàn.

Theo đó, đối với việc thuyết pháp, Hòa thượng đã hướng dẫn cho chư hành giả quy trình xây dựng một bài giảng khoa học, chẩn mực và hiệu quả. "Việc xây dựng một bài giảng hoàn chỉnh cần được thực hiện cẩn trọng, lưu trữ kỹ lưỡng để có thể hiệu chỉnh và tái sử dụng cho nhiều trường hợp thuyết giảng khác nhau trong tương lai", Hòa thượng khẳng định, đồng thời nêu rõ ba giai đoạn cốt lõi trong quy trình chuẩn bị bài giảng: Lựa chọn đề tài khế lý, khế cơ; Thiết lập dàn bài bám sát chủ đề; Thu thập và sắp xếp tư liệu minh họa.

Theo Hòa thượng, trước khi nghĩ đến việc diễn đạt, hay sử dụng ngôn từ, người giảng sư phải trả lời được câu hỏi đầu tiên: "Mình sẽ nói với ai?". Qua đó có thể thấy, việc lựa chọn đề tài không được xuất phát từ điều bản thân thích nói, mà phải căn cứ vào nhu cầu của người nghe, việc quan sát để biết rõ nhu cầu, trình độ nhận thức của thính chúng là điều kiện tiên quyết để xác định đề tài phù hợp. Đây là nguyên tắc "khế cơ" trong nghệ thuật hoằng pháp mà Hòa thượng nhấn mạnh.

Đơn cử như một buổi lễ khánh thành Tịnh xá không thể dành phần lớn thời gian để nói về công ơn cha mẹ như mùa Vu Lan. Mặt khác, một khóa tu dành cho thanh thiếu niên cần ngôn ngữ, ví dụ và nội dung hoàn toàn khác với buổi sinh hoạt của các cụ già chuyên niệm Phật cầu vãng sinh. Nếu không hiểu hội chúng, dù nội dung đúng giáo lý đến đâu, bài giảng cũng khó tạo được sự đồng cảm. "Vì thế, thành công của một thời pháp không chỉ nằm ở điều được nói, mà còn ở việc nói đúng người, đúng nơi và đúng thời điểm", Hòa thượng khẳng định.

Sau khi xác định được đề tài phù hợp, Hòa thượng hướng dẫn phương pháp xây dựng dàn bài như việc dựng nên bộ khung cho toàn bộ thời pháp. Một bài giảng muốn mạch lạc phải có mở đầu, triển khai và kết luận rõ ràng; các ý chính phải được sắp xếp theo trình tự hợp lý, có câu chuyển ý để dẫn dắt người nghe đi từ vấn đề này sang vấn đề khác một cách tự nhiên.

Hòa thượng đặc biệt lưu ý đến yếu tố thời lượng: "Một bài pháp ngắn khoảng 15 phút cần đi thẳng vào trọng tâm, trong khi một thời pháp kéo dài hơn một giờ có thể mở rộng nhiều tầng ý nghĩa hơn. Tuy nhiên, dù thời gian dài hay ngắn, người giảng vẫn phải biết phân phối nội dung cân đối, tránh tình trạng phần đầu quá dài khiến phần sau bị lướt qua sơ sài. Một dàn bài tốt không chỉ giúp người nghe dễ theo dõi mà còn giúp chính người giảng giữ được mạch tư duy xuyên suốt".

Từ bộ khung ấy, Hòa thượng tiếp tục chỉ dạy phương pháp làm phong phú nội dung thông qua việc thu thập và xử lý tư liệu. Theo Hòa thượng, một bài giảng chỉ có sức thuyết phục khi mọi dẫn chứng đều có nguồn gốc rõ ràng, được trích từ kinh điển, lời dạy của chư Phật, chư Tổ, hoặc những nhân vật có uy tín. Bên cạnh đó, người giảng cần mở rộng vốn hiểu biết của mình bằng văn học, ca dao, tục ngữ và những câu chuyện trong đời sống, để giáo lý trở nên gần gũi hơn với đại chúng.

Đối với hành giả Hệ phái PGKS, HT. Giác Pháp đặc biệt nhấn mạnh về kho tàng Chơn Lý của Đức Tổ sư Minh Đăng Quang cùng những thi kệ của Đức Thầy Giác An, Hòa thượng Pháp sư Giác Nhiên... khẳng định rằng, đây là nguồn tư liệu vô cùng quý báu. Những vần thơ mộc mạc nhưng hàm chứa giáo lý sâu sắc thường có sức lay động mạnh mẽ hơn nhiều lời diễn giải khô khan.

Ngoài ra, Hòa thượng cũng thể hiện một góc nhìn rất cởi mở trước sự phát triển của thời đại, khi khuyến khích chư hành giả biết sử dụng các công cụ tìm kiếm và trí tuệ nhân tạo để kiểm chứng nguồn gốc thơ văn, kinh điển và tư liệu. Tuy nhiên, Hòa thượng cũng nhấn mạnh việc công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, điều quyết định vẫn là khả năng tư duy, chọn lọc và chuyển hóa tư liệu thành sự hiểu biết của chính mình. "Nếu chỉ sao chép máy móc mà không tiêu hóa nội dung, bài giảng sẽ thiếu sức sống và không thể chạm đến người nghe", Hòa thượng chỉ rõ.

Không dừng lại ở nội dung, Hòa thượng còn dành nhiều thời gian nói về nghệ thuật chuyển tải giáo pháp, mà ở đó, ngôn ngữ diễn giảng cần gần gũi, trong sáng và dễ hiểu. "Người giảng không nên lạm dụng các thuật ngữ học thuật, hoặc phương ngữ địa phương khiến thính chúng khó tiếp nhận. Một bài pháp càng giản dị càng dễ đi vào lòng người, bởi mục tiêu của hoằng pháp không phải để thể hiện kiến thức, mà để giúp người nghe hiểu và thực hành giáo pháp", HT. Giác Pháp giảng giải.

Cùng với đó, việc lựa chọn ví dụ minh họa cũng được Hòa thượng chỉ dẫn, cần phải linh hoạt theo từng đối tượng. Đơn cử như, đối với những người lớn tuổi, những câu chuyện trong kinh Bổn Sanh có thể tạo niềm tin sâu sắc; song, với giới trẻ, những sự kiện thực tế trong đời sống hiện đại, mang tính thời sự, hay khoa học, mới thật sự mang lại sức thuyết phục lớn hơn. Hòa thượng nhấn mạnh: "Điều bất biến là giáo lý, còn phương tiện truyền đạt phải luôn biết thích ứng để chánh pháp lan tỏa và thẩm thấu được đến mọi tầng lớp xã hội".

Đặc biệt, HT. Giác Pháp cũng nhắc nhở chư hành giả tuyệt đối tránh đưa những câu chuyện cá nhân, các vấn đề nội bộ, hoặc nội dung dễ gây tranh luận giữa các tôn giáo vào bài giảng. "Một thời pháp chân chính phải luôn giữ được tinh thần từ bi, khách quan và thanh tịnh, giúp người nghe tăng trưởng niềm tin, chứ không khơi dậy sự phân biệt hay đối lập. Việc lạm dụng thời sự mang tính kích động hoặc đụng chạm xã hội sẽ dễ gây ra những hiểu lầm không đáng có, làm mất đi tính thanh tịnh và tinh thần từ bi của đạo Phật", Hòa thượng chỉ rõ.

Cuối buổi học, Hòa thượng dành thời gian hướng dẫn chư hành giả cách kết thúc một bài giảng bằng việc tóm lược những luận điểm cốt lõi, giải đáp thắc mắc của hội chúng và khuyến khích mọi người đem giáo pháp ứng dụng vào đời sống hằng ngày. Theo Hòa thượng, đây không chỉ là bước hoàn chỉnh về mặt kỹ thuật, mà còn thể hiện sự tôn trọng người nghe, giúp những điều vừa được chia sẻ thật sự chuyển hóa thành hành động thực tiễn.

Có thể thấy, thông qua chuyên đề "Cách thực tập diễn giảng" mà HT. Giác Pháp chuyển tải đến đại chúng, đã mở ra một tư duy hoằng pháp toàn diện, giúp chư hành giả nhận ra rằng một bài giảng hay không chỉ được xây dựng bằng kiến thức, mà còn bằng tâm nguyện phụng sự, sự chuẩn bị nghiêm túc, khả năng thích ứng với từng đối tượng và tinh thần không ngừng học hỏi trước sự đổi thay của xã hội.

Khép lại buổi giảng, HT. Giác Pháp đã ân cần sách tấn đại chúng: "Khi người giảng biết dung hòa giữa giá trị truyền thống và phương pháp hiện đại, giữa giáo lý thâm sâu và ngôn ngữ đời thường, thì mỗi thời pháp sẽ trở thành những sợi tơ lành bền chắc kết nối chánh pháp với lòng người".

 

Một số hình ảnh được ghi nhận: