Với hơn 2000 năm lịch sử Phật giáo, có những cuộc hội tụ mang ý nghĩa làm thay đổi vận mệnh của chánh pháp cho muôn đời sau. Chính từ những kỳ kiết tập kinh điển ấy, lời vàng của Đức Thế Tôn được gìn giữ, xác chứng và truyền trao vượt qua mọi biến thiên của thời gian. Để chiêm nghiệm sâu hơn về sự kiện lịch sử này, chiều 17/06/2026 (03/05/Bính Ngọ), trong khuôn khổ khóa ACKH PL.2570, tại Trường hạ Tịnh xá Ngọc Phú (phường Bảy Hiền, TP.HCM), TT. Minh Lực – Phó Ban Trị sự GHPGVN TP.HCM, Giáo phẩm Hệ phái PGKS, Trụ trì Tịnh xá Ngọc An (TP.Dĩ An, TP.HCM), đã dành thời pháp đến chư hành giả an cư với chuyên đề: “Khái quát quá trình kiết tập kinh điển và ý nghĩa của sự truyền thừa Chánh pháp trong dòng chảy Phật giáo”.

Có thể thấy, qua những câu chuyện lịch sử tưởng chừng đã lùi xa hơn hai thiên niên kỷ, Thượng tọa giúp đại chúng nhận ra chánh pháp không tự tồn tại nhờ thời gian, mà được tiếp nối bằng niềm tin, được bảo vệ bằng giới đức, được xác chứng bằng trí tuệ và được truyền thừa bằng chính đời sống tu tập thanh tịnh của mỗi người con Phật.

Đây cũng là nhận định được TT. Minh Lực nhấn mạnh, có ý nghĩa như chiếc chìa khóa của toàn bộ tiến trình học Phật: “Người học đạo không thể chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận giáo lý như những mệnh đề rời rạc, mà cần hiểu rõ nguồn gốc hình thành, tiến trình bảo tồn và mạch truyền thừa qua nhiều thế hệ. Mỗi bài kinh đang được trì tụng hôm nay, đều là kết tinh của tâm huyết, trí tuệ và sự hộ trì chánh pháp của chư vị Thánh Tăng suốt hơn 2000 năm lịch sử. Vì vậy, học kinh điển không chỉ là học chữ nghĩa, mà còn là học tinh thần gìn giữ chân lý trước mọi biến động của thời cuộc. Đặc biệt, đối với Hệ phái PGKS – truyền thống mang tôn chỉ ‘Nối truyền Thích-ca Chánh pháp’ – việc nhận diện rõ những giá trị tinh túy của cả Nam truyền và Bắc truyền càng có ý nghĩa quan trọng trong tiến trình học tập và hoằng truyền giáo pháp”.

Đưa đại chúng trở về với hình ảnh Tôn giả A-nan, bậc thị giả thân cận của Đức Thế Tôn trong nhiều năm cuối đời, Thượng tọa cho biết, Tôn giả A-nan không chỉ là người có trí nhớ phi thường, mà còn là nhân chứng của hầu hết những pháp hội quan trọng, là vị đại đệ tử đã góp phần đặc biệt trong công việc lưu giữ và truyền trao lời Phật dạy sau khi Đức Thế Tôn nhập Niết-bàn. Bên cạnh đó, việc Tôn giả chỉ nhận lời làm thị giả sau khi Đức Phật chấp thuận bảy điều thỉnh cầu, cho thấy nơi Ngài vừa mang tâm cung kính, lại vừa có tầm nhìn xa đối với trọng trách bảo tồn giáo pháp. Chính từ nhân duyên ấy đã giúp Tôn giả trong kỳ kiết tập đầu tiên, có thể trùng tuyên những bài pháp đã được nghe trực tiếp từ Đức Phật, bằng lời mở đầu bất hủ: “Như thị ngã văn” (Tôi nghe như vầy).

Câu nói ấy, theo TT. Minh Lực, không đơn thuần là một công thức mở đầu kinh văn, mà còn là lời xác chứng đầy trung thực, cẩn trọng và tôn kính đối với lời Phật dạy. Trong bối cảnh giáo pháp được truyền khẩu, “Tôi nghe như vầy” là nhịp cầu nối giữa lời Phật và đời sau, đồng thời là nguyên tắc giúp kinh điển không bị pha lẫn bởi chủ quan, diễn giải tùy tiện hay ý kiến cá nhân. Từ tấm gương của Tôn giả A-nan, Thượng tọa sách tấn chư hành giả Ni về ý nghĩa của vai trò thị giả trong đời sống tu học: “người thị giả không chỉ phụng sự sinh hoạt thường nhật của bậc Thầy, mà còn phải thấm nhuần đạo hạnh, tâm nguyện và lời dạy của Tổ Thầy để tiếp nối, gìn giữ và truyền trao cho thế hệ mai sau. Đó cũng là một hình thức truyền thừa chánh pháp bằng chính đời sống thực tiễn”.

Bước vào nội dung chính, TT. Minh Lực khái quát tiến trình kiết tập kinh điển theo hai truyền thống Nam truyền và Bắc truyền. Theo Thượng tọa, dù mỗi hệ thống có cách ghi nhận riêng, nhưng tựu trung đều phản ánh nỗ lực của Tăng đoàn trong việc thanh lọc, xác chứng và bảo vệ lời Phật dạy. Có thể thấy, Bắc truyền ghi nhận bốn kỳ kiết tập lớn, còn Nam truyền tiếp tục duy trì và ghi nhận sáu kỳ kiết tập trong dòng chảy lịch sử của mình. Từ những kỳ kiết tập ấy, lịch sử Phật giáo hiện lên như một cuộc tự soi chiếu liên tục của Tăng đoàn đối với chánh pháp, để bảo đảm giáo nghĩa không bị lệch khỏi cội nguồn giác ngộ.

Ở kỳ kiết tập thứ nhất, diễn ra tại động Thất Diệp, dưới sự chủ trì của Tôn giả Ma-ha Ca-diếp, sau 100 ngày kể từ khi Đức Phật nhập Niết-bàn. Đây là dấu mốc mang ý nghĩa đặc biệt, khi chư Thánh đệ tử đồng tâm trùng tuyên lại Kinh tạng và Luật tạng, nhằm bảo tồn nguyên vẹn lời dạy của Đức Phật, đồng thời ngăn chặn những khuynh hướng buông lỏng giới luật có thể phát sinh trong Tăng đoàn. Trong kỳ kiết tập này, Tôn giả A-nan trùng tuyên Kinh tạng, Tôn giả Ưu-ba-ly trùng tuyên Luật tạng, đây chính là xác cứ mạnh mẽ nhất đặt nền móng cho công trình bảo tồn Tam tạng giáo điển về sau. Qua đó, Thượng tọa khẳng định: “Rõ ràng, quá trình kiết tập kinh điển như vậy, không chỉ là sự ghi chép, mà đó là hành động thết thực hộ trì mạng mạch của đạo pháp”.

Bước qua kỳ kiết tập thứ hai tại Tỳ-xá-ly, diễn ra khoảng một thế kỷ sau ngày Đức Phật Niết-bàn, sự kiện này lại cho thấy một chiều sâu khác của truyền thừa, mà theo TT. Minh Lực chỉ rõ, đó là sự bảo vệ chánh pháp trước những bất đồng về giới luật. Qua câu chuyện Trưởng lão Gia-xá kiên quyết bảo vệ giới luật trước áp lực của số đông, Thượng tọa nhấn mạnh: “Chân lý không thể được quyết định bởi số đông, mà phải được soi sáng bằng giới luật và chánh pháp. Chính tinh thần tôn trọng giới luật ấy, đã giữ cho Tăng đoàn không đi lệch khỏi quỹ đạo thanh tịnh của người xuất gia. Chúng ta nên hiểu rằng, truyền thừa không phải là sự bảo thủ, mà là lòng trung thành với cốt lõi giải thoát”.

Đến kỳ kiết tập thứ ba dưới triều vua A Dục, TT. Minh Lực phân tích bối cảnh Phật giáo phát triển mạnh mẽ, nhưng cũng dần xuất hiện những tư tưởng pha tạp trong Tăng đoàn. Dưới sự lãnh đạo của Trưởng lão Moggaliputta Tissa, kỳ kiết tập không chỉ góp phần thanh lọc Tăng đoàn, mà còn xác định rõ các quan điểm phù hợp với giáo pháp của Đức Phật, mở ra thời kỳ truyền bá rộng khắp bên ngoài Ấn Độ. Từ đây, Phật giáo bước sang giai đoạn mới, không còn gói gọn trong nội bộ của một vùng đất, mà trở thành nguồn sáng lan tỏa đến nhiều quốc gia và nền văn hóa khác nhau.

Cuối cùng, kỳ kiết tập thứ tư dưới thời vua Ca-nị-sắc-ca, được xem là một mốc quan trọng khác, khi kinh điển bắt đầu được hệ thống hóa và ghi chép bằng văn tự, thay vì chỉ truyền khẩu như trước. Sự chuyển đổi ấy không chỉ góp phần bảo tồn giáo pháp bền vững hơn, mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển của học thuật Phật giáo trong nhiều thế kỷ tiếp theo. Qua đó, Thượng tọa cho thấy lịch sử truyền thừa chánh pháp luôn vận hành trong sự kết hợp giữa lòng tôn kính, trí tuệ xác chứng và phương tiện phù hợp với hoàn cảnh thời đại.

Từ việc khảo sát các kỳ kiết tập, Thượng tọa khẳng định, mỗi lần kiết tập là một lần Tăng đoàn cùng nhau quay về với lời Phật, đối chiếu, thanh lọc và bảo vệ sự trong sáng của giáo pháp. “Nếu không có những nỗ lực ấy của chư vị Thánh Tăng và các bậc luận sư tiền bối, kho tàng giáo pháp mà hậu thế tiếp cận hôm nay khó có thể được gìn giữ nguyên vẹn suốt hơn 2000 năm. Đây cũng là lời nhắc sâu sắc cho hàng hậu học, truyền thừa chánh pháp không chỉ là tiếp nhận di sản, mà còn là tiếp tục công việc xác chứng và gìn giữ di sản ấy bằng đời sống tu học nghiêm cẩn”, Thượng tọa khẳng định.

Trên nền tảng ấy, Thượng tọa khái quát hệ thống kinh điển Phật giáo từ năm bộ Nikāya của Nam truyền đến bốn bộ A-hàm của Bắc truyền. “Dù khác nhau về ngôn ngữ, văn phong và cách trình bày, tất cả kinh điển chân chính đều quy hướng về những giá trị cốt lõi mà Đức Phật tuyên thuyết: Vô thường, Khổ và Vô ngã. Chính những dấu ấn ấy giúp người học Phật nhận diện đúng giá trị của giáo pháp, tránh rơi vào ngộ nhận khi chỉ nhìn bề mặt hình thức của các hệ truyền thừa”, Thượng tọa chỉ rõ.

Để khép lại thời pháp, Thượng tọa nhấn mạnh, việc nghiên cứu kinh điển không nhằm tích lũy tri thức, hay tìm cầu học vị, mà cốt yếu là để chuyển hóa thân tâm và xây dựng đời sống phạm hạnh. Thượng tọa khẳng định: “Giá trị của kinh điển không nằm trên trang giấy, mà được hiển lộ nơi sự thanh tịnh của thân - khẩu - ý và nơi sự trưởng thành nội tâm của người hành giả. Từ hệ thống về lịch sử hình thành và truyền thừa kinh điển Phật giáo, mong rằng mỗi người tu chúng ta sẽ nâng cao hơn nữa ý thức trách nhiệm đối với việc học tập, gìn giữ và tiếp nối mạng mạch chánh pháp bằng sự học hỏi chân thành, sự hành trì nghiêm mật và tâm nguyện phụng sự đạo pháp”.

 

Một số hình ảnh được ghi nhận: